 |
|
 |
|
 |
İŞE ALIM ÖNCESİ DAVRANIŞ MODELİ ÇALIŞMASININ İŞ KAZALARINI ÖNLEMEDEKİ YERİ. İş Sağlığı ve İş Güvenliği yönetimi bir çok unsuru içinde barındıran yönetim sistemleri bütünüdür. Ancak detaya inildiğinde sadece çalışanların veya hali hazırda üretim yapan takımların yönetimine ilişkin bir değerler ve yönetim anlayışını barındırmaz. Aynı zamanda genel anlamda iş planlama, iş öncesi risk analizi, iş öncesi hazırlık prosedürleri, iş öncesi standartlar, acil durum analizleri, eğitim sistemleri, egzersizler, oryentasyon gibi ve daha da ince detaylarda antropometri (1) gibi çok ilginç başlıkları da içerebilir. Tehlikeli görevler tanımını yaparken görevlinin çalışırken nasıl düşündüğü, olumlu ve veya olumsuz koşullara nasıl tepki verdiğinin kısmen de olsa bilinmesi, iş kazalarını önlemede iyi bir araç olabilir mi? Bu ince bir detay mıdır yoksa hayati sorunları önlemede yararlı bir başvuru öğesi midir? Örneğin dışa vuran davranış modeli taşıyan birey acil durumlarda nasıl davranıyor? Bu konuda elbette süpürücü genellemeler yapmak yanıltıcı olabilir. Kişinin öğrenme isteği, değişime cevabı, nevrotik bir yapıda olup olmadığı ve benzeri özellikleri kolay ölçümlenebilen özellikler değildir. Eğer kolay ve son derece güvenilir olarak ölçülebilseydi bile kazalar yine de beklenmesi gereken şeylerden olurdu. Ancak yine de güvenilir ölçekler ve kanıtlanmış sistemler kullanıldığında araştırmalar gösteriyor ki iş kazalarının bir kısmından işe alım aşamasında kurtulmak mümkün. Popüler bir genel amaçlı kişilik testi olan Kaliforniya Psikolojik Kişilik Envanteri’nin kullanıldığı ve 157 inşaat işçisinin iş sırasında yaptığı kazalarla, envanter girdilerinin karşılaştırıldığı bir çalışmadan söz etmeliyiz.(2) Genel olarak ve güvenilir istatistiki bir sonuç halinde, Sorumluluk, Oto-kontrol (Öz-kontrol – Öz-denetim), Sosyalleşme, İyi İzlenim, Sosyal Katılım, Esneklik, Sosyal Uyum gibi alanlarda daha düşük skor alan işçilerin arasında daha fazla kaza oranları olduğuna ilişkin araştırmalar var. Kazaya karışmış işçilere ait skorların bu şekilde karakterize edilişine, ve yukarıda sayılan özelliklerin bulunduğu kişilik özelliklerine bir ad vermek gerekirse, anti-sosyal (isyankar) kişilik denilebilir. Hansen’e (3) göre, daha fazla kaza oranları olan insanlar diğerlerine göre daha tepkisel ( sonucunu hesaplama gereği duymadan ani tepki verme), daha isyankar, düşmanca davranma eğilimi olan, ve nevrotik kişilik özellikleri taşıyorlar. Ama en önemlisi bir ortak özellik olarak çoğu ‘dışsal kontrol odaklı’ (external locus of control) düşünüyorlar. (4) Dönüşen Adam’ın Türkiye’de iyi bilinen ve geniş tanınırlığı olan uluslar arası bir petrol şirketi ile yürüttüğü çalışmada ise kişilik modeli ve kaza istatistikleri incelendiğinde de benzer veriler elde edilmiştir.(5) 94 akaryakıt tankeri sürücüsüne ilişkin bu araştırmada da geniş ölçekler kullanılmış, işe giriş aşamasında iyi eğitim aldığına inanılan bu grupta çeşitli konularda bilgi seviyesinin tespit edildiği sınavların sonuçları da araştırmada incelenmiştir. Bu araştırmaya göre iyi belirlenmiş, eğitim sonrası sınavlarda gösterilen başarı ile kaza oranları arasında ters orantı tespit edilmiştir. Sınavda başarı oranı arttıkça kaza oranı düşme eğilimi göstermektedir. Aynı araştırmada yine yukarıda anılan kişilik özellikleri görülen
Kara Tankeri Operatörlerinde kaza veya ucuz atlatılmış kaza sayısı
(sonuç veya potansiyel sonuç) diğerlerine göre belirgin seviyede
yüksektir. Bu sayede yeni bir işe giriş testinin (tanker operatörleri
ve sürücüler için özel kişilik envanteri çalışması gibi özellikle
iş süreçlerinin önceden incelendiği) ortaya çıkması sağlanmıştır.
(6) Bu tip envanterler doğru kullanıldıklarında iş başlangıcında
kazaların bir kısmından kurtulmanın da güvenilir bir yolu olarak,
tehlikeli işlerde çalışacakların işe alım ve yerleştirme süreçlerinde
önemsenmesi gereken standart uygulamalar arasına eklenmiştir. 1. Bir makine veya teçhizatın onun üzerinde veya onunla çalışan kişilerin organik özelliklerine ve ortalama insan ölçülerine göre üretilmesinde kullanılan dizayn mühendisliği 2. Pre-employment Personality Testing for Loss Control. John Amp, Ph.D., The St. Paul Companies. MC-505E. Printed in Professional Safety. American Society of Safety Engineers. Haziran 1991, sayfa 38. 3. Professional Safety, Haziran 1991, araştırmacı 4. Dışsal kontrol odaklı düşünme, genellikle, bireyde, olaylara ait çıktıların sorumluluğunun kendi kontrolünde olmayan diğer faktörlere bağlı olduğuna dair genel bir inanışa işaret eder ve buna bu tipolojide bireyin başına gelen kazalar ve sonuçları da dahildir. İçsel odaklı kontrol ise bireyin kendi hareketlerinden sorumlu olduğuna dair bir inanışı yansıtır ve yine buna bireyin başına gelen kazalar da dahildir. 5. Dönüşen Adam danışmanı Psikolog Erkan Kalem ve Dönüşen Adam yöneticisi Nuri Ersan’ın ortak çalışması. Eylül 2003 – Mart 2004. İstanbul 6. Bu tip bir kişilik envanteri testinin hazırlanması aşamasında Kaza Analizi ve İş Sağlığı – İş Güvenliği Anahtar Performans Endikatörlerinin doğru ve anlaşılır olarak kullanılması zorunludur. |